اختلالات یادگیری به دو گروه طبقه بندی می شود:
1) اختلالات یادگیری تحصیلی 2) اختلالات یادگیری تحوّلی
در این مقاله به اختلالات یادگیری تحوّلی که شامل:
۱- حافظه بینایی(توانایی بینایی/ تمیزبینایی)
2- حافظه شنوایی(حافظه ترتیب شنوایی/ تمیز شنیداری) 3- حافظه بلند مدت 4- حافظه کوتاه مدت 5- ادراک 6- استدلال 7- توجه و تمرکزحواس و دقّت 8- هماهنگی دیداری حرکتی 9- قدرت نقشه کشی 10- تجسم فضایی
1- حافظه بینایی و توالی آن: جهت تقویت آن از موارد زیر استفاده می شود:
۱- کارت های پومین (وسیله کمک آموزشی)
۲- کارت اشکال هندسی (وسیله کمک آموزشی)
۳- مکعب های رنگی (وسیله کمک آموزشی)
۴- استفاده از تصاویر کتاب داستان
۵- استفاده از مداد رنگی یا اشکال دیگر
۶- تصاویر ببین و بگو
۷- پنهان کردن یک شی دور از چشم کودک از میان اشیایی که قبلاً دیده است و بیان آن شی توسط کودک
۸- استفاده از کارت کلمات مختلف و مشابه
۹- مهره و نخ و کارت آن (نخ کردن مهره های رنگی با استفاده از کارت آنها)(وسیله کمک آموزشی)
۱۰- متفاوت چیدن مهره های رنگی
۱۱- استفاده از کارت اشکال یا نقطه های مختلف
۱۲- پیدا کردن برخی اشکال هندسی در تصاویر- کلماتی را به کودکان نشان داده و او صدای اول یا آخر کلمه را با این حروف نشان دهد.
- تمیزدیداری و راههای تقویت آن:
1) تصاویر آزمون فراستیگ
2) ادراک نقش از زمینه
3) نشخیص یک تصویر خاص از میان یک مجموعه
4) تشخیص شکل صحیح نوشتاری کلمه از میان کلمات اشتباه
5) تشخیص صدای اول یا آخر کلمه با استفاده از دیدن کارت کلمات.
6) تشخیص یک حرف یا یک کلمه ی متفاوت از میان کلمات و حروف مشابه
- اکمال دیداری و راههای تقویت آن:
1- تشخیص کلمات یا اشکال سایه دار بر روی کارت های مختلف
2- تکمیل شکل های مختلف هندسی
3- تکمیل طرح هایی از حیوانات مختلف یا حروف گوناگون
4- تکمیل تصاویر با استفاده از تصویر الگو
- راهبردهای تقویت حافظه شنیداری و توالی آن
1) تصویر یابی، تعدادی تصویر به کودک نشان داده و او تصویری که داستانش را شنیده نشان می دهد.
2) گفتن داستان به کودک و سوال در مورد جزئیات داستان(چه کسی، کجا، چگونه، چطور)
3) گفتن داستانی به کودک و مرتب کردن تصاویر داستان به ترتیبی که اتفاق افتاده
4) بیان چند کلمه- حروف و جمله و تکرار آن توسط دانش آموز پس از آن
5) بیان نام تعدادی حیوانات و میوه ها و تکرار آن توسط دانش آموز
6) دستورات را انجام دهد
7) بازی با جملات لفظی بی پایان که جمله ای گفته شود و دانش آموز آن جمله را با کلمه ای دیگر بگوید تا پایان.
8) تقلید صدا با دیدن تصاویر آنها
9) پخش صدا و تشخیص تصویر آن از میان تصاویر گوناگون(نوار صدای حیوانات و کارهای روزانه با کارت)
10) پخش صدا بدون تصویر(نوارهای صدای حیوانات و کارهای روزانه بدون کارت)
۱۱) تکمیل قسمت های ناتمام کلمات و جملات
12) بیان کلمات0 اعدا- حروف- جملات به ترتیب
13) دقت به نمونه های صدا مثلاً معلم چند بار کف زد(دقت شنیداری)
14) نمونه های دو صدایی مثلاً صدای به هم خوردن قاشق به فنجان(دقت شنیداری)
- راه های تقویت حساسیت و تمیز شنیداری
1) صداهای دور و نزدیک را تشخیص دهد با چشم بسته
2) تشخیص صداهای بلند و آهسته، زیر و بم از هم
3) کشف صداهای ظریف مثل تیک تاک ساعت
4) تعقیف صدا(که منبع صدا را تشخیص دهد)
5) نقش و زمینه شنوایی یعنی همزمان با پخش یک موسیقی به یک محرک شنوایی گوش کند
6) بازشناسی سمعی یعنی شما نام شی را بگویید و کودک تصویری را که با همان صدا شروع می شود، نشان دهد.
7) پیدا کردن کلمات هم آغاز و هم پایان بعد از بیان کلمات توسط مربی مثل سیب،سگ، شیر
8) پیوند شنودی: ساختن کلمه بعداز شنیدن حروف آن کلمه مثل ت – و – پ- توپ
9) پیدا کردن تصویر توسط دانش آموز بعداز شنیدن داستان معلم
10) تشخیص جفت وسایل صداساز
11) تشخیص صدای اول یا آخر کلمه و بیان آن
12) قافیه های چیستان، مثلاً هم قافیه است با رُک، مرغ به دانه می زند= نوک
13) آگاهی از کلمات هم وزن، مجموعه های 3 تایی و 4تایی به کودک گفته و او کلمات هم وزن را پیدا کند- مثل موش، لب، گوش.
- حافظه کوتاه مدت و راههای تقویت آن :
1- تصاویر ببین و بگو
2- بیاد آوردن شماره تلفن
3- بازی اعداد و کلمه
4- جاگذاری تصاویر طبق الگو از پیش دیده شده
5- کارت پومین (وسیله کمک آموزشی)
6- موزائیک های رنگی (وسیله کمک آموزشی)
7- مکعب های رنگی با الگو (وسیله کمک آموزشی)
8- کلمات مشخص شده در متن را حفظ کند و بیان کند
9- یکی از دانش آموزان روی چند حرف از جدول الفبا بپرد و دانش آموز بگوید چه حرف هایی بود.
- حافظه بلند مدت و راهبردهای درمانی آن
1- تعریف داستانی را که در هفته گذشته خوانده است.
۲- تعریف خاطرات تابستان یا مسافرت یا عید نوروز
3- تشخیص و شناسایی میوه ها- رنگ و شکل و طعم انها
4- به خاطر داشتن جدول ضرب اعداد
5- تکرار مطالب درسی
6- نوشتن مطلب در مورد فصل های سال و بیان خصوصیات فصل ها
7- به یاد داشتن و بیان ماه های سال
8- بیان قانون بازی هایی که می داند
9- بیان نام کارتون ها و فیلم هایی که می بیند.
10- شرح و بیان کارتون ها و فیلم های دیده شده
۱۱- به یادآوردن دوستان سال های قبل
12- بیان شماره تلفن ها
13- یادآوری تاریخ های تولد
14- گفتگو در مورد قیافه های افراد
15- به یاد داشتن کارها و قرارهای ملاقات
16- یادگیری همراه با موسیقی
- دقت، توجه و تمرکز حواس و راههای تقویت آن :
جهت تقویت توجه و تمرکز حواس می توان از تمامی تمرین های مربوط به مهارت های دیگر استفاده کرد و از جمله تمارین زیر:
۱- توپ و راکت
2- دارت
3- بازی تانگو
4- بازی دست به دست
5- طناب بازی
6- مینی بسکتبال
7- نقطه گذاری کلمات
8- سرکاف گذاری در متن
9- گذاشتن( ّ )بر روی کلمات مورد نظر
۱۰ - بیان تفاوت ها و شباهت های تصاویر
11- پیدا کردن حروف یا حرف مورد نظر در کلمه یا متن
۱۲- پیدا کردن حروف جا افتاده شده در یک کلمه
13- پیدا کردن کلمات بدون نقطه یا یک نقطه ای و . . . در متن
14- پیدا کردن کلماتی که نقطه در بالا و یا پایین دارند، در متن
15- پیدا کردن کلمات صحیح از بین کلمات نادرست
16- رنگ امیزی
17- پر رنگ کردن خط چین ها و نقطه چین
18- وصل کردن نقاط به یکدیگر و بدست آوردن شکل
19- تمرین های کتاب پرورش تواناییهای ذهنی کودکان از صفحه 110 به بعد
۲۰- تمرین های کتاب روان خوانی
هماهنگی دیداری حرکتی و تقویت آن:
1- بازی دارت
2- توپ و راکت
3- توپ و قاشق
4- قلاب و ماهیگری
5- بازی پرتاب حلقه
6- کارت دوخت
7- مهره و نخ
8- مازها
9- پازل
۱۰- مینی بسکتبال
11- بولینگ
12- گرفتن و پرتاب توپ
13- پیچاندن نخ دور قرقره
14- حمل زنگوله بطوری که صدا نکند
15- تیله بازی
16- یک قل دوقل
17- پینگ پنگ
18- بازی دست به دست
19- دومینو
20- رمز نویسی
21- پر رنگ کردن نقطه چین ها و خط چین ها
22- تصاویر فراستیک
23- رنگ آمیزی اشکال
24- چیدن اشکال
25- کپی کردن اشکال
26- تیراندازی با تفنگ پلاستیکی
27- راه رفتن بین خطوط
28- ردیابی کردن خطوط با مداد یا انگشت
29- کوبیدن میخ در تخته
30- حمل لیوان آب بدون اینکه آب بیرون بریزد
۳۱- بازی لی لی
- راهبردهایی جهت تقویت تجسم فضایی(ادراک فضایی):
۱) شناسایی تصاویر جهات مختلف(راست، چپ،بالا، پایین)
2) تشخیص شکل با توجه به تغییر جهت آن
3) موزائیک های رنگی(وسیله کمک آموزشی)
4) مجموعه اشکال هندسی و پازل آنها (وسیله کمک آموزشی)
5) تخته میخ دار (وسیله کمک آموزشی)
6) تشخیص قسمت های راست و چپ آدمک
- ادراک و استدلال و راههای تقویت آن :
1- بازی نخ جادویی (وسیله کمک آموزشی)
2- جواب دادن به چیستان
3- معمای انگشت اردی (وسیله کمک آموزشی)
4- ساختن صورت مسئله با ذهن پویا (وسیله کمک آموزشی)
5- تصاویر زنجیره ای (وسیله کمک آموزشی)
6- بازی باغ اسرارآمیز (وسیله کمک آموزشی)
7- نشان دادن قسمتی از فیلم و گفتن بقیه آن توسط دانش آموز یا سوال از قسمت پخش شده فیلم
8- تصاویر و زیرنویس ها: قراردادن زیرنویس مربوط به تصویر زیر آن توسط دانش آموز
9- خلاصه نویسی: دانش آموز پاراگرافی را در یک جمله خلاصه کند
10- ترسیم تصویر: از دانش آموز بخواهید داستانی را که توسط معلم شنیده، نقاشی کند
11- توالی پاراگراف ها و پرسیدن سوال از پاراگراف های مرتب شده
12- خواندن پاراگراف توسط دانش آموز، جابجا کردن خطوط پاراگراف توسط معلم و مرتب کردن دوباره آن توسط دانش آموز
13- طبقه بندی فعالیت ها: گفتن چند مطلب متفاوت و طبقه بندی کردن براساس موضوع توسط دانش آموز.
14- داستان نیمه تمام
15- کامل کردن جملات ناقص
۱۶- خواندن مسئله کتاب ریاضی و توضیح درباره آن مسئله
راهبردهای تقویت قدرت نقشه کشی :
1- ماز
2- پازل (وسیله کمک آموزشی)
3- تصاویر زنجیره ای (وسیله کمک آموزشی)
4- تانگو (وسیله کمک آموزشی)
5- ساختن مکعب ها طبق الگو (وسیله کمک آموزشی)
6- مرتب کردن قطعات کف پوش طبق الگو (وسیله کمک آموزشی)
7- روش حل مسئله
۸- معما و چیستان
- راهبردهای تقویت مهارت های حرکتی(درشت و ظریف) و مهارت های عضلانی و لمسی :
1- خط خطی کردن یک صفحه
2- رنگ آمیزی شکل بدون بیرون زدن خط
3- وصل نقاط به صورت راست و چپ و بالا و پایین
4- کشیدن خط روی نقطه چین
5- ترسیم خطوط بین خطوط موازی
6- کارت دوخت (وسیله کمک آموزشی)
۷- بریدن با قیچی
8- تراشیدن قلم
9- ورق زدن کتاب
10- قدم برداشتن از مسیر مستقیم یا خمیده به سوی هدف بدون کفش و جوراب
۱۱- نخ کردن سوزن
12- باز و بسته کردن در بطری و پیچاندن آن
13- ریختن اشیاء به داخل جعبه و بیرون ریختن آن
14- مچاله کردن کاغذ با یک دست و دو دست
15- باز و بسته کردن دکمه یا زیپ
16- عبور از نردبان خوابیده بر روی زمین
17- زدن گیره به لباس
18- سینه خیز رفتن
19- لمس مواد گوناگون(زبر یا صاف) مثل پشم، اسفنج، سطوح مرطوب، میوه ها، تخته
20- احساس وزن (چند پاکت کوچک در سطوح مختلف از لوبیا یا برنج)
۲۱- ترسیم اعداد یا حروف با نوک انگشت در کف دست کودک و بازسازی توسط او بر روی کاغذ.
- معرفی چند کتاب
۱- کتاب پرورش توانایی های ذهنی و یادگیری، نویسنده: نرگس تبریزی، آرزو احمدایی، انتشارات مبنا.
2- کتاب رشد و تقویت مهارتهای ادراکی، حرکتی در کودکان، ترجمه علی حسین سازمند، سیدمهدی طباطبایی نیا، انتشارات دانژه.
3- تربیت شنوایی و زبان آموزی مصور، نویسنده: اکرم حاج علی اکبر، انتشارات آموزش.
4- 15 کتاب کودک، نویسنده: وحیده نوروزی، انتشارات مهاجر.
5- مشق شب را شیرین کنیم، مترجم: سپیده خلیلی، انتشارات پیدایش.
6- کلیدهای برخورد با ناتوانی یادگیری، مترجم: ترانه بهبهانی، انتشارات صابرین.
معرفی چند وسیله کمک آموزشی و اهداف آنها:
1- بازآموز: پرورش قدرت خلاقیت، دقت و توجه، تجسم فضایی، هماهنگی دیداری و حرکتی.
2- رانی پارک 1 و 2 :تقویت دقت و توجه، تقویت تمیزدیداری، تشخیص شکل از زمینه، تقویت حافظه.
3- باغ اسرارآمیز: افزایش دقت و توجه، تقویت تمیزدیداری، تشخیص شکل از زمینه، تقویت حافظه.
4- ذهن پویا: گسترش مهارت های زبانی، بالابردن مهارت ها و شناخت اجتماعی.
5- بینگو جمع: تقویت مهارت جمع کردن تا 20، تقویت دقت و تمرکز حواس، تقویت حافظه، هماهنگی دیداری و حرکتی.
6- جورچین آموزشی املاء فارسی: تقویت حافظه بینایی و تمیز بینایی، آموزش املای کلماتی که یک صدا با چند شکل یا چند صدا با یک شکل دارند.
7- بابا هفت و بازی عددآموز: خواندن و نوشتن اعداد 2 و 3 رقمی، آشنایی با ارزش مکانی، تقویت عدد نویسی، مهارت حل مسئله.
8- ببین و بچین(هوش نگار): تقویت حواس، پرورش خلاقیت، درک تشابه و تفاوت، دقت و سرعت عمل، هماهنگی دیداری و حرکتی، رشد مهارت های گفتاری و کلامی.
ادراک بینایی و فعالیتهایی جهت تقویت آن
ادراک بینایی ، یکی از مراحل دریافتی رشد و تکامل زبان می باشد بین بینایی و ادراک بینایی تفاوت وجود دارد بینایی عبارت است از توانایی دیدن و پاسخ چشمها به نوری گه درون آن می تابد بنابر این فرایندی فیزیولوژیک می باشد در حالیکه ادراک بینایی در نتیجه توانایی کودک در تفسیر و فهم ومعنی بخشیدن اطلاعاتی است که از طریق چشمها دریافت می شود .درصد بالایی از یادگیری در کودک از طریق دیداری صورت می گیرد و چنانچه درک دیداری که بین سنین 5/3 تا 5/7 سالگی اتفاق می افتد ، با تأخیر صورت پذیرد ، بعضی از آسیبهای شناختی به وجود خواهند آمد .که در زیر به برخی از این مشکلات اشاره می شود
ادراک بینایی ، یکی از مراحل دریافتی رشد و تکامل زبان می باشد بین بینایی و ادراک بینایی تفاوت وجود دارد بینایی عبارت است از توانایی دیدن و پاسخ چشمها به نوری گه درون آن می تابد بنابر این فرایندی فیزیولوژیک می باشد در حالیکه ادراک بینایی در نتیجه توانایی کودک در تفسیر و فهم ومعنی بخشیدن اطلاعاتی است که از طریق چشمها دریافت می شود .درصد بالایی از یادگیری در کودک از طریق دیداری صورت می گیرد و چنانچه درک دیداری که بین سنین 5/3 تا 5/7 سالگی اتفاق می افتد ، با تأخیر صورت پذیرد ، بعضی از آسیبهای شناختی به وجود خواهند آمد .که در زیر به برخی از این مشکلات اشاره می شود :
الف) تشخیص یا شناخت شکلها و طرح های هندسی گوناگون به ویژه زوایا .
ب) جور کردن اشیاء بر اساس شکل و اندازه آنها
ج) تشخیص و درک تصویر اصلی از زمینه آن یا تشخیص جزء از کل.
د) تشخیص حروف و کلمات از یکدیگر .
برای جبران این آسیبها باید بازیها و فعالیتهایی تدارک دید تا به اصطلاح حلقه های مفقود شده در مراحل رشد جبران شوند .
1)ردیابی تیله ( Marble track)
اهداف: 1- پیشرفت توانایی تعقیب چشمی .2- پیشرفت هماهنگی چشم و دست .3- پیشرفت وضعیت جانبی و جهت یابی ( که برای خواندن به کار می رود .)
نحوه ارائه :
الف)تیله را از بالای سطح شیبدار به پاییین بفرستید و از کودک بخواهید صرفا" با چشمانش مسیر حرکت را دنبال کند .
ب) تیله را از بالای سطح شیبدار به پایین بفرستید و از کودک بخواهید با یک چشمش مسیر حرکت را دنبال کند .
ج) کودک با انگشت و چشمانش مسیر حرکت تیله را دنبال کند .
د) کودک به مسیر حرکت تیله نگاه کند و با اشاره مربی آن را با دست نگاه دارد .
ه) از کودک بخواهید به مسیر حرکت تیله نگاه کند و جهتی را که حرکت می کند مشخص سازد . (چپ یا راست ).
توپ آونگی : (Swing ball ) اهداف :
1- رشد یادگیری تعقیب چشمی . 2- پیشرفت هماهنگی چشم ودست .3- پیشرفت برای پاسخ دادن بینایی به یک هدف متحرک مشخص.
نحوه ارائه :
طنابی را از سه قلاب عبور داده و به توپی وصل کنید .
الف) از کودک بخواهید بنشیند یا در فاصله 18-14 اینچی بایستد سپس توپ را به پشت خود کشیده رها سازید . حال از وی بخواهید فقط با چشمانش مسیر حرکت توپ را تعقیب کند .
ب) از کودک بخواهید توپ را با یک دستش حرکت دهد و با چشمانش تعقیب کند .
ج) کودک را جابه جا کنید به طوریکه حدود 4تا 5 فوت مربع از توپ فاصله داشته باشد در این حالت کاملا" دقیق به حرکت توپ نگاه کند .
د)حال از کودک بخواهید که در هر بار ، با دست به آرامی به آن ضربه بزند .
ه)حال از کودک بخواهید که دستهایش را بالای شانه هایش بیاورد و با فرمان شما به توپ دست بزند .
و) یک وردنه به کودک بدهید و از او بخواهید به توپ در مسیر جلو وعقب ضربه بزند و آن را به حرکت در آورد .
ز) توپ را مطابق شکل معلق نزدیک دیوار قرار دهید سپس با یکسری خطوط رنگی عمودی مختلف هدفی را روی دیوار نصب کنیدحال توپ را از یک طرف به طرف دیگر حرکت دهید و از کودک بخواهید باوردنه توپ رابه نوارهای رنگی خاصی بزند
ح ) از کودک بخواهیدروی یک صندلی بنشیند حال ، توپ رادر یک مسیر دایره ای به حرکت درآورید وازاوبخواهید مسیر حرکت توپ رابا چشمانش تعقیب کند (توپ رادرمسیر حرکت عقربه های ساعت وعکس آن حرکت دهید .)
ط) ازکودک بخواهید کف اتاق درقسمت میانی مسیر حرکت توپ قرار گیرد سپس توپ رادر مسیر عمودی ، افقی ، مورب ودایره ای حرکت دهید واز کودک بخواهید آن را با چشمانش دنبال کند
ی) ازکودک بخواهید در تمرین قبلی فقط باحرکت دادن دستش مسیر حرکت توپ را تعقیب کند.
ک) تمرینهای گفته شده را ابتدا با هردو چشم و سپس با یک چشم انجام دهد.
3 ) پازل تصاویر پنهان
( Embed ded Figure Puzzles)
اهداف :
1) پیشرفت ادراک بینایی تصویروزمینه
2) توسعه دید پویا و سازمان یافته
3) پیشرفت ادراک وثبات شکل .
نحوه ارائه : از کودک بخواهید :
1) تمام تصاویری راکه درپازل پنهان شده ، پیدا کند.
2) تمام تصاویر پنهان را جداگانه روی کاغذ رسم کند.
3) قطعات اشیاءپنهان رابرداشته ومجددأجاگذاری کند
4 ) دگمه ها ( Buttons )
تعدادی دکمه در دسته جات مختلف ، بطری دهانه گشاد و دهانه تنگ .
اهداف :
1) پیشرفت ادراک بینایی تصویر وزمینه
2) کمک به طبقه بندی اشیاء بر حسب اندازه ، شکل ، رنگ ، بافت و ...
3) پیشرفت هماهنگی چشم و دست .
نحوه ارائه :
الف ) دگمه هارا بر حسب رنگ ، اندازه ، بافت ، شکل و تعداد سوراخهای هر دگمه و ... طبقه بندی کند .
ب ) با چیدن دگمه ها در کنار یکدیگر از او بخواهید اشکال مختلف هندسی حروف ، شماره ها و تصاویر ساده بسازد .
ج ) کودک در وضعیت نشسته به زانو و ایستاده قرار گیرد و دکمه هارا از یک بطری دهانه گشاد به داخل بطری دهانه تنگ بیندازد .
د ) همانند سکه به دگمه تلنگر بزند .
ه ) همانند تیله ، دگمه را با انگشتانش پرتاب کند .
5 ) فعالیتهای مداد و کاغذ (Paper and Pencil Activities)
مشخصات : حروف خاصی را بنویسید سپس ببرید و روی کاغذ بچسبانید ( برای تشخیص بهتر حروف سیاه را روی کاغذ سفید بچسبانید و برعکس . )
اهداف :
1) پیشرفت مفاهیم آگاهی فضایی ( مکانی ) شامل وضعیت جانبی و جهت یابی ، وضع در فضا و ارتباط های فضایی .
2) پیشرفت ادراک بینایی تصویر وزمینه
3) افزایش پیشرفت ردیابی بینایی از چب به راست و از بالا به پایین
4) پیشرفت هماهنگی حرکات ظریف .
نحوه ارائه :
الف ) کلماتی را که با صدای پ شروع می شود پیدا کنید و دور آنرا دایره بکشید .
ب ) کلماتی را که با صدای ب شروع می شود پیدا کنید و زیر آن خط بکشید .
ج ) لغاتی را که با حرف اُ یا پ شروع می شود انتخاب کرده ، روی آن ضربدر بزنید .
د ) حرف آ از یک کارت ( سفید یا سیاه ) با حرف آ از کارت دیگر ( سفید یا سیاه ) را انتخاب کنید و توسط یک مداد آنها را به یکدیگر وصل کنید .
راهبردهای آموزشی جهت بهبود ادراک شنیداری
شامل حساسیت شنوایی ٬ دقت شنوایی ٬ تمیز شنوایی ٬ حافظه شنوایی و ....است که در اینجا راهبردهایی برای تقویت هر کدام داده شده است.
حساسیت شنوایی اصوات :
گوش دادن به اصوات :
صداهای ضبط شده :
اصواتی که معلم خود ایجاد می کند :
دقت شنوایی :
دقت به نمونه های صدا :
به کودک بگویید چشمانش را بسته نگهدارد یا رویش را از معلم بر گرداند .چند بار کف بزنید ٬ یا توپی را چند بار به زمین بزنید و از کودک بپرسید این حرکات چند بار تکرار شد.
نمونه های دو صدایی :
می توان تنوعی در حرکات بالا ایجاد کرد.مثلا صدای به هم خوردن قاشق به فنجان
شامل حساسیت شنوایی ٬ دقت شنوایی ٬ تمیز شنوایی ٬ حافظه شنوایی و ....است که در اینجا راهبردهایی برای تقویت هر کدام داده شده است.
حساسیت شنوایی اصوات :
گوش دادن به اصوات :
صداهای ضبط شده :
اصواتی که معلم خود ایجاد می کند :
دقت شنوایی :
دقت به نمونه های صدا :
به کودک بگویید چشمانش را بسته نگهدارد یا رویش را از معلم بر گرداند .چند بار کف بزنید ٬ یا توپی را چند بار به زمین بزنید و از کودک بپرسید این حرکات چند بار تکرار شد.
نمونه های دو صدایی :
می توان تنوعی در حرکات بالا ایجاد کرد.مثلا صدای به هم خوردن قاشق به فنجان
تمیز اصوات :
دور یا نزدیک :
با چشمان بسته کودک باید دوری و نزدیکی صدا را تشخیص دهد.
بلند یا آهسته :به کودک کمک کنید تا اصوات بلند از آهسته را تمیز دهد .
زیر و بم :به کمک تمریناتی کودک بین اصوات زیر یا بم تمیز قایل شده.
کشف صدا :
یک جعبه موسیقی یا ساعتی را که تیک تاک می کند مخفی کنید و کودک با جهت یابی آن را پیدا کند.
تعقیب صدا :چند تن از کودکان در حالیکه راه می روند به نوبت سوتی را به صدا در می آورندو کودک مورد آزمایش باید تشخیص بدهد سوت بوسیله کدامیک زده شد و مسیر آن را تعقیب نماید.
با چشم بسته بگو :چشم کودک بسته می شود و یکی از بچه ها جمله ای را می گوید و او بگوید گوینده چه کسی است.
نقش و زمینه شنوایی :کودک را وا دارید که همزمان با پخش یک موسیقی به یک محرک شنوایی مناسب و مورد نظر گوش کند.
صامت های اول کلمات :از کودک بخواهید که عکس تمام کلماتی را که با "ت " شروع می شود از داخل صفحات یک مجله پیدا کند.یا فهرستی از کلمات را به او بدهید و او کلمه ناجور را پیدا کند.مثلا :پدر ٬ پهلو ٬ تاجر ٬ پارو.
قافیه های چیستان :چیستان های قافیه دار بسازید.و کودک آخرین کلمه هم قافیه را حدس بزند.مثل :هم قافیه است با "رک مرغ به دانه می زند......(نوک )
صامت های هم صدای اول -بازشناسی سمعی :نام شیی را گفته و کودک اشیا یا تصاویری که با همان صدا شروع می شود نشان دهد. صامت های اول -مشابه یا متفاوت :سه کلمه بگویید که دو کلمه آن دارای صامت های اول مشابه باشند و کودک کلمه متفاوت را از نظر صامت اول پیدا کند. مثلا : سگ -- شیر -- سیب
جا به جایی حروف :به کودک یاد دهید نخستین حرف یک کلمه را با حروف انتهایی یک کلمه دیگر ترکیب کند و کلمه تازه ای بسازد .مثلا : حرف اول " غاز " را بردارید و به جای حرف انتهایی " باد " بگذارید و در آن گردش کنید.(باغ)
بازی پیوند شنودی :وقتی شما نام اشیا را به صورت تجزیه صداهای آن ادا می کنید نام آن شیی را بگوید.مثلا : " ت -- و-- پ
آگاهی از کلمات هم وزن :کودک به مجموعه سه تایی از کلمات گوش دهد و کلمات هم قافیه یا موزون را پیدا کند.مثلا : " موش--لب -- گوش "
هجاهای جور و نا جور :
کودک به تعدادی هجاهای با معنی و بی معنی دو تایی گوش کند و بگوید کدام جور و کدام نا جور است. مثلا : ( رگ -- سگ ) ٬ ( سار -- سر ) ٬ ( خاک -- پاک )
تصویر یابی :
تعدادی تصویر را کنار هم بچینید و جمله ای درباره یکی از تصاویر بیان کنید و از کودک بخواهید با توجه به جمله ادا شده تصویر صحیح را پیدا کند.
چیستان ها : من به چیزی فکر می کنم که تو می توانی با استفاده از آن صدای دوستانت را از دور بشنوی. " ( تلفن )
حافظه شنوایی :
انجام بده :
دستوراتی بدهید که او انجام دهد.مثلا :گل زرد را زیر صندلی بگذار.
یا تعدادی عدد یا لغت ساده را به خاطر بسپارد.ابتدا با دو عددیا دو کلمه شروع کنید بازیهای لفظی بی پایان :یکی از بچه ها جمله ای را بگوید مثلا : من دریا را دوست دارم.دومی باید با تکرار آن جمله کلمه ای را به آن اضافه کند و سومی هم همین طور تا آخر.
گوش دادن به جزییات :داستانی را برای کودک خوانده و از او پرسشهایی از قسمت های مختلف داستان به عمل آورید تسلسل وقایع :داستانی را بخوانید و او با تصاویر و مرتب کردن آنها داستان را به ترتیبی که اتفاق افتاده نشان دهد.
تقویت حافظه
یکی از مؤثرترین راه های تقویت حافظه این است که قدرت تمرکز خود را تقویت کنید. اگر هر چه بیشتر ، حواس خود را متمرکز کنید، مطالب، موضوعات و خاطره ها، سریعتر و ژرفتر در ذهن شما نقش خواهد بست. از این رو ، می خواهیم طرز متمرکز کردن حواس را مطرح کنیم و اعتقاد داریم و امیدواریم با به کارگیری روش های پیشنهادی، بعد از مدتی متوجه شوید که قدرت تمرکز شما چندین برابر شده است. معمولاً قدرت تمرکز حواس، بستگی به اراده فرد دارد. مثلاً، وقتی شما شدیداً گرسنه هستید و در رستوران فهرست غذاهای موجود را در اختیارتان قرار می دهند با تمام تمرکز سعی در انتخاب غذای مورد علاقه خود دارید و حواستان به این طرف و آن طرف نمی رود و پریشان نمی شوید.
همچنین زمانی که مطلب مورد علاقه خود را ( مطالبی در زمینه های ورزشی، موسیقی، سینما، تئاتر و ...) می خوانید، هیچ گونه مشکلی در تمرکز کردن ندارید. بنابراین می بینیم که اراده هر فرد می تواند چه تأثیر بسزایی در تمرکز او داشته باشد .
قبل از اینکه روش های مهم تمرکز را بیان کنیم باید ببینیم تمرکز یعنی چه و واقعیت تمرکز حواس چیست؟ تمرکز حواس " استعداد ثابت نگاه داشتن توجه و دقت روی موضوع یا کاری است که به میل و اراده انتخاب شده است و مانع از دقت و توجه روی موضوعات دیگر می شود." به بیان دیگر، تمرکز یعنی از میان همه تصویرها و فکرهایی که ممکن است در مغز ما نشو و نما پیدا کند آنهایی را که به نفع موضوع انتخابی ماست دنبال کنیم و آنهایی را که نسبت به هدف ما بیگانه اند کنار بگذاریم .
اولین مرحله تمرکز:
در هر شرایطی نمی توان حس خود را متمرکز کرد. اگر می خواهید حواس خود را کاملا متمرکز کنید باید ابتدا خود را از دنیای خارج مجزا کرده و محیط مناسبی را برای مطالعه انتخاب کنید؛ چنین محیطی باید آرام، روشن، دارای گرمای طبیعی و ساکت باشد. چون هیچ چیز به اندازه سر و صداهای مکرر و خسته کننده برای تمرکز حواس زیان بخش نیست.
انتخاب محیط مناسب برای تمرکز کامل به دو دلیل اهمیت دارد: نخست اینکه اگر شرایط آرام و راحتی فراهم نباشد شما تمرکز لازم برای مطالعه مطالب را نخواهید داشت. دیگر اینکه زمانی که شما هر بار خود را در شرایط مادی یکسانی برای مطالعه قرار می دهید، بازتابی شرطی از تمرکز را ایجاد می کنید.
چون ذهن انسان طوری طراحی شده است که هنگامی که بدن به طور دائم در شرایط مادی یکسان قرار می گیرد، به خودی خود حالتی بیدار، دقیق و متمرکز به خود خواهد گرفت و به نوعی شرطی می شود بنابراین تمرکز حواس بنابر عادت آسانتر می شود.
و بالاخره این نکته را هم خوب به خاطر داشته باشید که " محیطی مساعد برای تمرکز حواس انتخاب کنید و خود را به آن محیط عادت دهید."
مرحله دوم تمرکز:
در محیطی که انتخاب کرده اید، باید پس از استقرار، علل و عواملی را که موجب تفریح فکر شما می شود کنار بگذارید؛ مثلاً جلوی پنجره اتاق قرار نگیرید، یکی به این علت که نور از مقابل دریافت خواهد شد و دیگر اینکه شما از پنجره مناظر یا افرادی را می بینید که تمرکز شما را به هم می ریزند، محل مطالعه باید از صدای رادیو و تلویزیون و رفت و آمد افراد مصون باشد. به طور کلی می توان گفت همواره باید دو اصل زیر را بخوبی به خاطر بسپارید تا به یک تمرکز مطلوب برسید:
1- انتخاب محیطی مناسب
2- حذف علل مادی پریشانی حواس
مرحله سوم تمرکز:
آیا از نظر بدنی در وضع مناسبی برای انجام یک کار فکری هستید؟ اگر شما دچار خستگی مفرط شده اید درصدد تمرکز حواس روی موضوع خاصی برنیایید، زیرا در این شرایط اگر بخواهید تمرکز کنید بیشتر خود را خسته خواهید کرد.
به کمک جدول زیر وضع بدنی و بهداشتی حافظه خود را علامت گذاری کنید:
- تغذیه مناسب با فعالیت فکری
بله ○ خیر○
- اکسیژن دادن به شش ها به طور روزانه و هفتگی
بله ○ خیر○
- ساعت های خواب
طبیعی ○ ناکافی○
- مصرف توتون یا سیگار
خیر ○ زیاد○
- مصرف الکل
بله ○ خیر○
- خستگی عمومی
بله ○ خیر○
اگر سه جواب یا بیشتر در ستون چپ داشته باشید، نمی توانید به آسانی به تمرکز خود امیدوار باشید و قبل از اینکه به دنبال تمرکز باشید باید این علل را برطرف کنید.
مرحله چهارم تمرکز:حال می خواهیم شرایط روانی لازم برای ایجاد تمرکز مفید را مطرح کنیم. اگر شما دو ستون در نظر بگیرید و در سمت راست، موارد و موضوعاتی را که تمرکز روی آنها برایتان سخت نیست نوشته و در سمت چپ موضوعاتی را که تمرکز روی آنها برایتان مشکل است بنویسید و روی این موارد فکر کنید، ثابت می شود که تمرکز حواس درباره چیزهایی که به آنها علاقه مند هستید آسان و درباره چیزهایی که آنها را دوست ندارید دشوار است. این امر، خود بیانگر این اصل است که عوامل عاطفی و احساسی نقش بسزایی در فرمان دادن یا ندادن به تمرکز دارد. در اینجا ممکن است بگویید گاهی مجبور هستید درباره موضوعات یا دروسی مطالعه کنید که اصلا برایتان خوشایند نیست. در این موارد باید سعی کنید اطلاع کافی از فایده مطالعه آن موضوعات به دست آورید تا با حسن نیت پذیرفته شوند و دقیقا درباره انگیزه هایی که شما را وادار به انجام این کوشش می کند، بررسی کنید؛ دیپلمی که می خواهید بگیرید؛ پژوهش هایی که می خواهید بخوبی انجام دهید؛ موقعیت بسیار درخشانی که آرزو دارید به دست آورید؛ یا اینکه دوست دارید مورد تحسین مقامات بالا واقع شوید و به طور خلاصه آنچه که مراد و هدف شما را تشکیل می دهد و برای رسیدن به آن به مطالعه با تمرکز بالا می پردازید این تصویر و هدف را باید پیش از شروع به مطالعه بخوبی درک کنید .
مرحله پنجم تمرکز:گاهی پیش می آید که شما می خواهید حواس خود را بر روی خواندن مطلبی متمرکز کنید. ولی با وجود کوشش فراوان، پس از خواندن هر جمله، دقت شما منحرف می شود و پیشرفتی حاصل نمی کنید و پنج، شش بار مجبورید به عقب برگردید و مطالعه مطالب را برای اینکه آنها را به یکدیگر ارتباط دهید، از سر بگیرید. این امر ممکن است ناشی از علل گوناگونی که تا به حال آنها را تجزیه و تحلیل کرده اید باشد ولی ممکن است در نتیجه عامل دیگری نیز باشد، به این معنی که شما پایه شناختی کافی برای قرائت این موضوع را ندارید. به عنوان مثال: اگر شما از " کودکی" بخواهید یک کتاب فلسفی را بخواند و برای شما بازگو کند. او نمی تواند روی مطالب تمرکز کرده و آنچه را خوانده بازگو کند چون اطلاعات لازم فلسفی را دارا نمی باشد و به محض خواندن نخستین جمله توجه او به چیز دیگری معطوف می شود .
این اصل در مورد تمام افراد مصداق دارد. اگر ما به مطالعه موضوعی بپردازیم که نسبت به آن شناخت کافی نداریم، ذهن ما نمی تواند همه آنچه را که نوشته شده است بفهمد و آن مطالب از مغز فرار می کند به این جهت، هنگامی که در متمرکز کردن حواس خود بر روی قرائت موضوع نسبتا سختی، احساس دشواری می کنید، باید این سوال را از خود بپرسید که " آیا من شناخت اساسی در مورد موضوع مورد مطالعه دارم یا خیر؟" اگر جواب منفی باشد، بدون تردید باید با خواندن کتاب های مقدماتی به رفع این نقیصه بپردازید .
البته گاهی اوقات، ممکن است تمرکز نداشتن به دلیل نوع جمله بندی یک کتاب باشد؛ یعنی شما نسبت به آن مطلب، اطلاعات کافی دارید ولی نویسنده کتاب، واژه ها و جمله های ثقیل و پر استعاره به کار برده است. شما متوجه معانی آن کلمات نمی شوید که در این حالت نیز دقت و توجه به شما به مخاطره می افتد و بهتر است برای پی بردن به معانی کلمات به یک واژه نامه مراجعه کنید .
مرحله ششم تمرکز:چگونه می توانیم مجذوب موضوعی که باید بخوانیم شویم ؟
نخست سعی کنید پیشرفت هایی را که شما از خواندن یک مطلب کرده اید برای خودتان بازگو کنید و از فایده مستقیمی که از مطالعه برای شما حاصل می شود مطلع شوید؛ مثلا با خواندن کتابی مقدماتی در معرفی فلسفه، متوجه می شوید که این کتاب به شما کمک می کند که بعدا فلان فیلسوف مشهور و آثار او را بهتر بشناسید. سپس برای خود سوالاتی مطرح بسازید: برای چه این کتاب نوشته شده است؟ هدف مولف از نگارش آن چه بوده است؟ مولف آن کیست؟ خلاصه با تجسس در معنی ژرف کتاب یا اثر نویسنده در امر خواندن علاقه بسیار زیادی پیدا خواهید کرد و تمرکز حواس شما در مطالعه آن کتاب آسانتر خواهد شد.
در این باره نباید هرگز از خواندن پیشگفتار و فهرست مطالب غافل شوید. مولف در پیشگفتار یا دیباچه کتاب، معمولاً در ضمن چند صفحه سعی می کند که به خواننده علت نوشتن کتاب خود و آن چه را که می خواهد معرفی کرده یا توضیح دهد و یا ثابت کند، بفهماند. فهرست مطالب نیز به شما نگرشی کلی از کتاب می دهد و آن را خلاصه می کند. با خواندن و دوباره خواندن مقدمه، علاقه مندی شما به کتابی که می خواهید بخوانید افزایش می یابد. به این دلیل پیش از آنکه بخواهید توجه خود را روی قرائت موضوعی که دارای دشواری اندکی است متمرکز سازید، باید قاعده ششم را مورد توجه قرار دهید یعنی :
کوشش کنید که بر علاقه و توجه فوری خود نسبت به کتابی که می خوانید بیفزایید.
اگر یکی از این شش نکته کلیدی را به عمد یا غیر عمد در نظر نمی گیرید، درصدد تمرکز حواس بر نیایید. خلاصه این شش نکته را دوباره یادآوری می کنیم:
1- محیط مطالعه خود را انتخاب کنید.
2- علل پراکندگی حواس را از میان بردارید.
3- از نظر بدنی سالم باشید .
4- هدف خود را درک کنید .
5- شناخت های اساسی را به دست آورید .
6- علاقه فوری خود را افزایش دهید.
امید است با به کارگیری شش اصل مهم تمرکز، هرگز در خواندن مطالب درسی یا غیر درسی دچار مشکل نشوید و مطالب را بخوبی به خاطر بسپارید و در مواقع لزوم براحتی از آن مطالب بهره گیرید.
منابع
1- 57 درس برای تقویت حافظه؛ ترجمه و تألیف عبدالکریم قریب
2- تفاوت های فردی؛ دکتر محمد حسین سروری
3-هفته نامه پیک سنجش فروردین ماه 1383
شب یلدا بر همه ی شما عزیزان مبارک باد
به نام صفا بخش دل های پاک / برآرنده ی لاله از تیره خاک